Η Ευρωπαϊκή Ένωση αποφάσισε να ρυθμίσει ένα ακόμη ζήτημα που οι άνθρωποι, αφελώς, πίστευαν ότι μπορούσαν να χειριστούν μόνοι τους: πώς θα αποφασίζουν πόσο θα πληρώνει ο ένας τον άλλον. Με την Οδηγία 2023/970, που ενσωματώθηκε στην Ελλάδα με τον ν. 5316/2026, οι επιχειρήσεις υποχρεούνται, κυρίως από την 1η Νοεμβρίου 2026, να διαθέτουν μισθολογικές δομές βασισμένες σε αντικειμενικά και ουδέτερα ως προς το φύλο κριτήρια. Επιτέλους, η ανθρώπινη κρίση αποκτά διοικητικές προδιαγραφές.

Οι μισθολογικές διακρίσεις λόγω φύλου όμως απαγορεύονταν ήδη, και ορθώς. Τι αλλάζει; Από τον κατασταλτικό έλεγχο των παραβιάσεων περνάμε σε γενικευμένη προληπτική εποπτεία. Κάθε επιχείρηση οφείλει να οργανώνει εκ των προτέρων τη μισθολογική της πολιτική ώστε να μπορεί να τεκμηριώσει τη νομιμότητά της. Εάν μάλιστα, σε μια διαφορά, δεν προσκομίσει τα απαιτούμενα στοιχεία, η παράλειψη μπορεί να στραφεί εναντίον της, μετακυλίοντας σε αυτήν το βάρος απόδειξης. Η γραφειοκρατική αμέλεια αποκτά συνέπειες που υπερβαίνουν τη γραφειοκρατία. Κάθε ρύθμιση, ως γνωστόν, έχει όσα φαίνονται και όσα δεν φαίνονται. Φαίνονται οι εκθέσεις και οι διαδικασίες. Δεν φαίνονται η αύξηση που δεν δόθηκε επειδή δεν «χωρούσε» στο κλιμάκιο, η πρόσληψη που αναβλήθηκε, η πιθανή απώλεια παραγωγικότητας, οι πόροι που πήγαν στη συμμόρφωση αντί για την επένδυση. Δωρεάν γεύμα δεν υπάρχει.

Η αξία της εργασίας δεν είναι φυσικό μέγεθος. Η γνώση για τις ικανότητες ενός ανθρώπου και τις ανάγκες μιας επιχείρησης είναι διάσπαρτη, συχνά άρρητη, και κανένα σύστημα κριτηρίων δεν μπορεί να τη συγκεντρώσει. Πώς αποτιμάται η δημιουργικότητα ή η πρόβλεψη ότι κάποιος θα αποδειχθεί πολύτιμος; Και ποιος κρίνει καλύτερα: εκείνος που αναλαμβάνει τον κίνδυνο ή εκείνος που ελέγχει εκ των υστέρων την αιτιολογία;

Ο υποψήφιος ενημερώνεται για τον μισθό, ο εργοδότης όμως απαγορεύεται να ρωτήσει πόσα έπαιρνε. Η πληροφορία δεν απαγορεύεται· μόνο η ερώτηση. Στη διαπραγμάτευση δύο ενηλίκων, ο ένας μιλά και ο άλλος σιωπά.

Το αποτελεσματικότερο αντίβαρο στην προκατάληψη είναι ο ανταγωνισμός. Ο εργοδότης που υποτιμά μια ικανή εργαζόμενη επειδή είναι γυναίκα πληρώνει φόρο στις προτιμήσεις του: χάνει ταλέντο προς όφελος των ανταγωνιστών του. Η αγορά είναι ευεργετικά απρόσωπη· όποιος αγοράζει ψωμί δεν ρωτά ποιος καλλιέργησε το σιτάρι. Ο ανταγωνισμός, βεβαίως, έχει ένα μειονέκτημα: δεν εκδίδει εγκυκλίους.

Στη Δανία, όπου ανάλογες υποχρεώσεις ισχύουν από το 2006, μελέτη έδειξε ότι το χάσμα περιορίστηκε κατά δύο ποσοστιαίες μονάδες, κυρίως επειδή επιβραδύνθηκαν οι αυξήσεις των ανδρών, όχι επειδή αυξήθηκαν οι αμοιβές των γυναικών. Παράλληλα, η μελέτη κατέγραψε μείωση της παραγωγικότητας. Ισότητα προς τα κάτω; Το κόστος συμμόρφωσης, όμως, δεν βαραίνει εξίσου τη μεσαία επιχείρηση και τον μεγάλο όμιλο. Εξαιρετικά νέα για συμβούλους και δικηγόρους. Λιγότερο ευχάριστα για όσους τους πληρώνουν.

Το κράτος δικαίου δεν εξαντλείται στην αποτελεσματική επιβολή των απαγορεύσεων· απαιτεί και οι περιορισμοί της ελευθερίας να μην υπερβαίνουν το αναγκαίο μέτρο. Η ελευθερία δεν σημαίνει δικαίωμα μόνο στις σωστές επιλογές, αλλά και στις λανθασμένες, με ανάληψη του κόστους τους. Εάν κάθε μισθολογική διαφοροποίηση μεταξύ εργαζομένων με συγκρίσιμη εργασία πρέπει να είναι εκ των προτέρων τεκμηριωμένη, η ελευθερία των συμβάσεων αποκτά έναν απρόσκλητο συνομιλητή: τον επιθεωρητή εργασίας.